Kuvvet ve Kuvvetin Ölçülmesi

Bir cismi itmek ya da çekmek için uyguladığımız etkiye kuvvet denir. Kuvveti göremeyiz ama etkilerini görürüz: kuvvet duran bir cismi hareket ettirir, hareket eden cismi durdurur, cismin hızını ya da yönünü değiştirir, bazen de cismin şeklini değiştirir (hamuru sıkmak, lastiği germek).

Kuvvetin bir büyüklüğü vardır: kapıyı hafifçe itmek az, dolabı itmek çok kuvvet ister. Kuvvetin büyüklüğü dinamometre ile ölçülür ve birimi newtondur; kısaca N yazılır (bilim insanı Isaac Newton’un adından). “Kuvvet 20 N” dediğimizde büyüklüğünü sayıyla söylemiş oluruz.

Dinamometre, maddelerin esneklik özelliğinden yararlanır. Yay ya da paket lastiği çekilince uzar, kuvvet kalkınca eski hâline döner: buna esneklik denir. Dinamometrenin içinde bir yay, ucunda cismi asmak için bir kanca ve üzerinde bölmeli bir ölçek vardır. Kuvvet büyüdükçe yay daha çok uzar: 10 N yayı 2 cm uzatıyorsa 20 N 4 cm uzatır.

Her dinamometrenin ölçebileceği en büyük bir değer vardır. Bundan büyük kuvvet uygularsan yay esnekliğini kaybeder ve dinamometre bozulur. Kalın yaylı dinamometre büyük kuvvetleri, ince yaylı dinamometre küçük kuvvetleri ölçer; yayın yapıldığı madde (cinsi) de ölçülebilen değeri değiştirir. Ölçeği okumak için bir bölmenin değerini bul: 100 N ölçen ve 10 bölmeli dinamometrede her bölme 100 ÷ 10 = 10 Ndur.

Kendi dinamometreni yapabilirsin: bir paket lastiği ya da yay, ucuna ataçtan bir kanca veya küçük bir kefe, arkasına bölmeli bir karton. Ölçeği ağırlığı bilinen bir cisimle ayarlarsın: 12 N’luk cisim lastiği 4 bölme uzatıyorsa her bölme 12 ÷ 4 = 3 Ndur. MEB bu düzeneği yazılıda sordu.