3. Coğrafya öğretmeni ve öğrencisi Mete arasında bir proje ödeviyle ilgili aşağıdaki konuşma gerçekleşmiştir: Öğretmen: Sana yarı kurak iklim koşullarının hâkim olduğu ve cılız bitki örtüsünün bulunduğu arazide oluşan bir yeryüzü şeklinin oluşum aşamalarıyla ilgili görseller vereceğim. Mete: Peki, bu yeryüzü şeklinin ne olduğu ve hangi şartlarda oluştuğuyla ilgili açıklama metinleri olacak mı öğretmenim? Öğretmen: Hayır. Yeryüzü şeklinin oluşum aşamalarını dikkatlice inceleyerek bu kısımları senin belirlemeni istiyorum. Özellikle yeryüzü şeklinin oluşmasında aşınma-çözünme süreçlerinin, iklim özelliklerinin ve kayaç yapısının etkisini neden-sonuç bağlamında ortaya koyan ifadelerle metni oluşturmalısın. Proje ödevini bu bağlam üzerine kurmalısın. Mete: O hâlde yapmam gereken en önemli şey, kayaç yapısı ve iklimsel özellikler ile ayrışma-çözünme süreçleri bağlantısını iyi kurmak değil mi? Öğretmen: Evet, tam olarak bunu yapmalısın. Aşağıdaki görsellerde öğretmenin öğrenciden araştırmasını istediği bu yeryüzü şeklinin oluşum aşamaları gösterilmiştir. Mete'nin bu çalışmasında belirtilen yeryüzü şeklinin oluşum aşamalarını aşınma-çözünme süreçleri ile iklim ve kayaç özelliklerini ilişkilendirerek nasıl açıklaması gerektiğini yazınız.
MEB’in resmi çözümünü göster
3. TAM PUAN (12 PUAN) Başlangıç evresi Görsellerde peribacalarının oluşum aşamaları verilmiştir. Üstte sert kayaçlar altta yumuşak tüf tabakasından oluşan kayaç yapısı bulunmaktadır. Özellikle yarı kurak iklim koşullarına bağlı olarak yağışlı dönemlerde yüzeysel akışa geçen yağmur suları, tüf gibi yumuşak malzemelerden oluşmuş arazideki yamaçları aşındırmaya başlar. Gelişim evresi Yağmur suları ve rüzgâr, yumuşak tüf tabakası üzerinde su ve rüzgâr aşındırması süreci ile küçük oyuklar ve yarıntılar oluşturur. Üstteki sert kayaç tabakası, altındaki tüfü aşınımdan koruduğu için yüzeyde düzensiz şekilde fiziksel ayrışma faaliyetleri gelişir ve oyuklar ortaya çıkar. Böylece birbirinden kısmen bağımsız belirgin çıkıntılar oluşmaya başlar. Oluşumunu tamamlama evresi Zamanla gelişen oyuklar derinleşir ve genişler. Üstteki sert kayaç tabakasının koruduğu bölgelerde tüf sütunları belirginleşmeye başlar. Alttaki tüf tabakasının hızla aşınması, peribacalarının ana gövdesinin şekillenmesine ve daha olgun peribacalarının ortaya çıkmasına neden olur. Olgunlaşma ve bozulma evresi Üstteki sert kayaçlardan oluşan şapka, fiziksel aşınma olayları ve çatlamalar nedeniyle düştüğünde alttaki yumuşak tüf korumasız kalır ve hızla aşınır. Bu süreç, peribacasının olgunlaşmasına ve bozulmasına neden olur. KISMİ PUAN Kayaç yapısının doğru verilmesi: (2 puan) Üstte sert kayaçlar altta yumuşak tüf tabakasının bulunduğunun doğru belirtilmesi durumunda verilir. İklim koşullarının doğru verilmesi: (1 puan) Yarı kurak iklim koşullarının aşınma süreçlerine zemin hazırladığının belirtilmesi durumunda verilir. Yağış ve yüzeysel akışın ilk aşınmayı başlatması: (2 puan) Yağmur sularının yumuşak tüfü aşındırarak oyuk ve yarıntıların ilk şeklini oluşturduğunun belirtilmesi durumunda verilir. Rüzgâr ve su aşındırmasının gelişim evresini oluşturması: (2 puan) Rüzgâr ve akarsu aşındırmasının tüf üzerinde belirgin yarıntılar, oyuklar ve şekillenmeler meydana getirdiğinin belirtilmesi durumunda verilir. Sert kayaç tabakasının koruyucu rolünün doğru açıklanması: (2 puan) Sert kayaçların alttaki tüfü aşınmadan koruduğu için sütunlaşmanın başladığının belirtilmesi durumunda verilir. Sütunların belirginleşmesi ve peribacası gövdesinin oluşumu: (2 puan) Oyukların derinleşmesiyle tüf sütunlarının ortaya çıkması ve peribacası gövdesinin şekillenmesi doğru ifade edilirse verilir. Olgunlaşma ve bozulma evresinin açıklanması: (1 puan) Sert kayaçtan oluşan şapkanın zamanla düşmesi ve altındaki tüfün zamanla aşınarak şeklin bozulduğu sürecin belirtilmesi durumunda verilir. SIFIR PUAN Aşağıdaki durumlarda (0 puan) verilir: • Cevap, peribacalarının oluşumuyla ilgili bilimsel bir bilgi içermiyorsa. • Kayaç yapısı, iklim ve aşınma süreçlerinin ilişkisine hiç değinilmemişse. • Tamamen yanlış, ilgisiz bir metin yazılmış veya boş bırakılmışsa.