5. Aşağıdaki soruları Kaynak A ve Kaynak B’ye göre cevaplayınız. KAYNAK A VI-VIII. yüzyıllar arasında hâkimiyet kuran Göktürk Devleti’nin ekonomisi büyük ölçüde hayvancılığa dayalıydı. At, koyun, deve ve sığır besiciliği hem günlük yaşamın hem de askerî gücün temel dayanağıydı. Hayvansal ürünler (et, süt, kımız, deri, yün) hem iç tüketimde hem de dış ticarette önemli bir yer tutmuştur. Tarımsal üretimi sınırlı kılmış ancak Göktürklerin hâkimiyet alanına giren Tarım Havzası ve Soğd bölgelerinde tarımsal üretim yapılmıştır. Göktürkler, İpek Yolu’nun önemli bir bölümünü kontrol ederek uluslararası ticarette aracılık yapmışlardır. Çin, İran ve Doğu Roma ile yapılan ticaret; ipek, kürk, at ve değerli madenlerin değiş tokuşu etrafında şekillenmiştir. Çin kaynakları, Göktürklerin özellikle at ticaretinde güçlü bir aktör olduklarını belirtir. Bunun yanında demir işçiliği de Göktürk ekonomisinin simgesel unsurlarından biriydi; nitekim Orhun Yazıtları’nda “demir” üretimi ve ticaretine sıkça atıf yapılır. KAYNAK B İran, Horasan, Irak ve Anadolu’ya yayılan geniş topraklar, tarıma elverişli alanlarıyla Selçuklu ekonomisinin omurgasını oluşturmuştur. Bu bağlamda, Selçuklu iktisadî düzeninin en belirgin özelliği, ikta sistemi ile desteklenen tarımsal üretimdir. Köylüler toprağı işlerken elde edilen gelir hem askerî teşkilatı hem de devletin idari yapısını beslemiştir. XI-XII. yüzyıllar arasında hâkimiyet kuran Büyük Selçuklular, aynı zamanda şehir ekonomisine dayalı bir yapıyı geliştirmişlerdir. Nişabur, Rey, İsfahan, Bağdat ve Merv gibi büyük şehirler; zanaat, ticaret ve kültür merkezleri hâline gelmiştir. Dokumacılık, seramik, maden işçiliği ve dericilik gibi zanaatlar şehir ekonomisinin gelişmesini sağlamıştır. Selçukluların hâkimiyet sahası, İpek Yolu’nun doğu-batı hattı ile kuzey-güney güzergâhlarını kapsadığı için uluslararası ticaretten yüksek düzeyde faydalanmışlardır. Kervansarayların inşası, ticari güvenliğin sağlanması ve gümrük düzenlemeleri, Selçuklu iktisadî politikasının önemli göstergeleridir. 5.1. Göktürk ve Büyük Selçuklu devletlerinde yürütülen ekonomik faaliyetler ve bu faaliyetleri şekillendiren unsurlar nelerdir? Açıklayınız. 5.2. Göktürk ve Büyük Selçuklu devletlerinin ekonomik yapılarının toplumsal yaşam üzerindeki etkilerini değerlendiriniz. 5.3. Göktürk ve Büyük Selçuklu devletlerinin askerî ihtiyaçlarını finanse etmek için kullandıkları ekonomik kaynaklar nelerdir? Belirtiniz.
MEB’in resmi çözümünü göster
5. 5.1. Göktürklerin temel geçim kaynağının hayvancılık olmasının ve tarımsal üretimin sınırlı kalmasının temel nedeni egemen oldukları Türkistan’daki hâkim bitki örtüsünün bozkır olmasıdır. İpek Yolu’nun bu coğrafyadan geçmesi; ticaret, madencilik gibi ekonomik etkinlikleri şekillendirmiştir. Madenciliğin gelişmesinde bir diğer etken de Türkistan coğrafyasında demir rezervlerinin bulunmasıdır. Geniş tarım arazilerine sahip bölgelerde hâkimiyet kuran Büyük Selçuklular, bu sayede tarımsal faaliyetlerde ileri gitmişlerdir. Selçuklu ülkesinde doğal kaynakların zenginliği ve şehirciliğin gelişmesi; dokumacılık, seramikçilik, maden işçiliği ve dericilik gibi ekonomik faaliyetleri geliştirmiştir. İpek Yolu’nun Selçukluların hâkimiyet sahasından geçmesi ve yollar üzerinde kervansarayların inşa edilmesi ticari hayatı canlandırmıştır. TAM PUAN (2+1+2+1+2+2=10 PUAN) Öğrencinin cevabında aşağıdaki ilişkilendirmeleri yapması beklenmektedir: I. Göktürklerde temel geçim kaynağının hayvancılık olmasını ve tarımsal faaliyetlerin sınırlı kalmasını bozkır coğrafyasıyla ilişkilendirmesi. II. Göktürklerde görülen ticari faaliyetleri İpek Yolu’yla ilişkilendirmesi. III. Göktürklerde görülen madencilik (demircilik) faaliyetlerini İpek Yolu ticareti veya Türkistan’daki maden cevherleriyle ilişkilendirmesi. IV. Büyük Selçuklularda tarımsal faaliyetlerin gelişmesini hâkimiyet kurdukları coğrafyayla ilişkilendirmesi. V. Büyük Selçuklularda görülen dokumacılık, seramikçilik, maden işçiliği ve dericilik gibi ekonomik faaliyetleri yaşadıkları coğrafyanın sunduğu doğal kaynakların bolluğuyla ilişkilendirmesi. VI. Büyük Selçuklularda görülen ticari faaliyetleri İpek Yolu ve kervansarayların yaygınlaşmasıyla ilişkilendirmesi. Bu durumda birincide 2 puan, ikincide 3 puan, üçüncüde 5 puan, dördüncü 6 puan, beşincide 8 puan, altıncıda ise 10 tam puan kabul edilecektir. KISMİ PUAN (2+1+2+1+2/1+1+1+1+1+1) Öğrencinin cevabında aşağıdaki ilişkilendirmeleri yapması beklenmektedir: I. Göktürklerde temel geçim kaynağının hayvancılık olmasını ve tarımsal faaliyetlerin sınırlı kalmasını bozkır coğrafyasıyla ilişkilendirmesi. II. Göktürklerde görülen ticari faaliyetleri İpek Yolu’yla ilişkilendirmesi. III. Göktürklerde görülen madencilik (demircilik) faaliyetlerini İpek Yolu ticareti veya Türkistan’daki maden cevherleriyle ilişkilendirmesi. IV. Büyük Selçuklularda tarımsal faaliyetlerin gelişmesini hâkimiyet kurdukları coğrafyayla ilişkilendirmesi. V. Büyük Selçuklularda görülen dokumacılık, seramikçilik, maden işçiliği ve dericilik gibi ekonomik faaliyetleri yaşadıkları coğrafyanın sunduğu doğal kaynakların bolluğuyla ilişkilendirmesi. VI. Büyük Selçuklularda görülen ticari faaliyetleri İpek Yolu ve kervansarayların yaygınlaşmasıyla ilişkilendirmesi. Öğrencinin bu cevaplardan yalnızca birini vermesi durumunda 2 puan, ikisini vermesi durumunda 3 puan, üçünü vermesi durumunda 5 puan, dördünü vermesi durumunda 6 puan, beşini vermesi durumunda ise 8 kısmi puan kabul edilecektir. Ayrıca, Göktürk ve Büyük Selçuklu Devletlerinin ekonomik faaliyetlerinin belirtilmesi ancak gerekçelerinin belirtilmemesi durumunda her bir madde 1 puan kabul edilecektir. Ekonomik faaliyetleri şekillendiren unsurların belirtilmesi ancak bağlantılı oldukları ekonomik faaliyetlerin belirtilmemesi durumunda ise puan verilmeyecektir. SIFIR PUAN Öğrencinin verdiği cevapların, Göktürk ve Büyük Selçuklu devletlerinde yürütülen ekonomik faaliyetler ile bu faaliyetleri şekillendiren unsurlar bağlamında olmaması ya da öğrencinin herhangi bir cevap vermemesi durumunda sıfır (0) puan kabul edilecektir. 5.2. Göktürklerde bozkır coğrafyasında hayvancılığa bağlı gelişen konargöçer yaşam tarzı, savaşçılık yeteneklerini geliştirmiş, toplumda kölelik düzeninin kurulmasını engellemiştir. Bozkır coğrafyasında tarımsal faaliyetlerin sınırlı olması, yerleşik köylü nüfusun azlığına ve şehirleşmenin geri planda kalmasına neden olmuştur. Büyük Selçuklularda ikta sisteminin şekillendirdiği tarıma ve zanaata dayalı ekonomi;