4. Bilgi görseli ve tarih şeridinden yararlanarak aşağıdaki soruları cevaplandırınız. 4.1. Büyük Selçuklu Dönemi’nde Göktürklerden farklı olarak gelişen yönetim anlayışlarını gerekçeleriyle açıklayınız. 4.2. Göktürk ve Büyük Selçuklu yönetim anlayışlarını karşılaştırarak süreklilik gösteren durumları belirtiniz.
MEB’in resmi çözümünü göster
4. 4.1. Göktürklerde kut anlayışı Gök Tanrı’nın takdiri olarak görülürken Büyük Selçuklularda Allah’ın takdiri/Allah’ın nasibi olarak yorumlanmıştır. ¡ Bu değişim, Türklerin inanç sisteminin değişmesi ve İslamiyet’in devlet anlayışına yön vermesiyle ilgilidir. Göktürklerde hükümdarlar “kağan, han, hakan” gibi ünvanlar alırken Büyük Selçuklularda “sultan” ünvanı ön plana çıkmıştır. ¡ Bu durum, Büyük Selçukluların İslâm dünyasında siyasi meşruiyet kazanma ihtiyacından ve Abbasi halifesiyle olan ilişkilerinden kaynaklanmıştır. Göktürklerde ülke hanedan üyeleri arasında doğu-batı şeklinde paylaştırılarak yönetilirken Selçuklularda eyalet sistemi geliştirilmiş ve hanedan üyeleri eyalet valiliklerine atanmıştır. ¡ Bu farklılık, Büyük Selçukluların çok geniş topraklara sahip olması ve merkezî otoriteyi daha düzenli bir şekilde koruma çabasından doğmuştur. Göktürklerde devlet işleri “toy” adlı mecliste görüşülürken Büyük Selçuklularda bu işlev “divan” kurumuna bırakılmıştır. ¡ Bu durum, Selçukluların bürokratik yapısının daha gelişmiş olmasından ve İslâm devlet geleneğinin etkisinden kaynaklanmıştır. TAM PUAN (3+2+3+2=10 PUAN) Öğrencinin, Büyük Selçukluların Göktürklerden farklı olarak gelişen yönetim anlayışlarını aşağıdaki şekilde açıklaması beklenmektedir: I. Kut anlayışının Göktürklerde “Gök Tanrı’nın takdiri”, Selçuklularda ise “Allah’ın nasibi” olarak yorumlanması ve bu durumun gerekçesinin belirtilmesi. II. Büyük Selçukluların, Göktürklerden farklı olarak hükümdarlık ünvanı olarak “sultan” ünvanını öne çıkarması ve bu durumun gerekçesinin belirtilmesi. III. Büyük Selçuklularda, Göktürklerdeki ikili teşkilat yerine eyalet sisteminin uygulanması ve bu durumun gerekçesinin belirtilmesi. IV. Büyük Selçuklu Dönemi’nde divan teşkilatının kurulması ve bu durumun gerekçesinin belirtilmesi. Bu durumda birincide 3 puan, ikincide 5 puan, üçüncüde 8 puan, dördüncüde ise 10 tam puan kabul edilecektir. KISMİ PUAN (3+2+3/2+1+2+1) I. Kut anlayışı ile ilgili değişimin ve bu değişimin gerekçesinin belirtilmesi, II. Hükümdarlık ünvanlarındaki değişiminin ve bu değişimin gerekçesinin belirtilmesi, III. İkili teşkilatlanmanın yerini eyaletlerin almasının ve bu değişimin gerekçesinin belirtilmesi, IV. Toy adı verilen meclisin yerini divan teşkilatının alması ve durumun gerekçesinin belirtilmesi cevaplarından yalnızca birinin verilmesi durumunda 3 puan, ikisinin verilmesi durumunda 5 puan, üçünün verilmesi durumunda ise 8 puan kabul edilecektir. Ayrıca; öğrencinin Büyük Selçuklu Dönemi’nde Göktürklerden farklı olarak gelişen yönetim anlayışlarını ve gerekçelerine bağlamına uygun ancak eksik açıklaması durumunda, birincide 2 puan, ikincide 3 puan, üçüncüde 5 puan, dördüncüde ise 6 tam puan kabul edilecektir. SIFIR PUAN Öğrencinin cevabında Büyük Selçuklu Dönemi’nde Göktürklerden farklı olarak gelişen yönetim anlayışlarına yer vermemesi, bu durumu yüzeysel/genel ifadelerle geçiştirmesi veya yalnızca değişimin gerekçelerini belirtmesi ya da herhangi bir cevap vermemesi durumunda sıfır (0) puan kabul edilecektir. 4.2. Her ne kadar Göktürkler ile Büyük Selçuklular arasında yüzyıllar geçmiş ve her iki devlet de farklı coğrafyalarda hâkimiyet kurmuş olsa da Büyük Selçuklularda Türk devlet geleneğine ait bazı unsurların devam ettiği görülmektedir. Bu unsurlar şunlardır: • Hükümdarlık yetkisinin ilahî bir güçten geldiğine inanılması (kut inancı). • Hükümdarlığın hanedanın ortak malı sayılması ve devlet idaresinde hanedan üyelerinin önemli görevler üstlenmesi (veraset ve hanedanlık anlayışı). • Hükümdarın devlet işlerinde tek başına değil, danışma meclisleri ya da kurulları (toy/divan) aracılığıyla karar alması. • Selçuklu hükümdarlarının, az da olsa “han” ve “hakan” unvanlarını kullanması. TAM PUAN (3+2+3+2=10 PUAN) Öğrencinin cevabında (yukarıdaki gibi); I. Kut anlayışı, II. Veraset (ülüş) sistemi ve hanedanlık anlayışı, III. Hükümdara yardımcı danışma meclislerinin (kurullarının) açılması, IV. Han ve hakan gibi ünvanların kullanılması durumlarının süreklili