Söz Varlığı: Kelimede Anlam

Bilmediğin ya da çok anlamlı bir kelimenin cümlede kazandığı anlamı bağlamdan çıkarırız. “Tutmak” kelimesine bak: “Otobüse yetişmek için bir taksi tuttuk.” (kiralamak) · “Verdiği sözü tuttu.” (yerine getirmek) · “Öğleden sonra yağmur tuttu.” (yağmaya başlamak). Soruda verilen anlamı seçeneklerdeki cümlelere yerleştir; cümle bozulmuyorsa doğru seçenektir.

Gerçek anlam ilk akla gelen anlamdır: “Koşarken ayağı burkuldu.” Gerçek anlamla bağını koruyarak, benzetme yoluyla kazanılan anlama yan anlam denir: “Masanın ayağı kırıldı.” Mecaz anlamda kelime gerçek anlamından tamamen uzaklaşır: “Bize tatlı bir sesle seslendi.” Terim anlam bir bilim, sanat ya da meslek dalına özgüdür: “Kesrin paydası sıfır olamaz.”

Eş anlamlı: evvel – önce, yarar – fayda, süratli – hızlı. Zıt anlamlı: ağır – hafif, cesur – korkak. Eş sesli (sesteş): “Bu yaz köye gideceğiz.” (mevsim) – “Adını deftere yaz.” (yazmak). Anlam soruları çoğu zaman bu ilişkileri birlikte sorar; her kelimeyi kendi cümlesinde düşün.

Deyim: kalıplaşmış, çoğunlukla mecaz anlamlı söz grubu: pireyi deve yapmak (küçük bir şeyi büyütmek), göz yummak (görmezden gelmek). Atasözü: söyleyeni belli olmayan, toplumun deneyimine dayanan, öğüt veren kalıp söz: “Sakla samanı, gelir zamanı.” Özdeyiş (vecize): söyleyeni belli, düşündürücü, özlü söz: “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.” (Atatürk).

Yazında söz varlığını kullanırken (T.Y.7.18) anlatımını deyim, atasözü ve özdeyişlerle güçlendir; ama gereksiz kelime kullanma. “Yaklaşık otuz kadar kişi” yanlış, “yaklaşık otuz kişi” doğrudur; çünkü “yaklaşık” ile “kadar” aynı anlamı taşır. Aynı kelimeyi tekrar tekrar kullanmak yerine eş anlamlılarından yararlan.