6. KAYNAK A Osmanlı Devleti'nin hukuk düzeni, şeri (İslam hukuku) ve örfi (padişah kanunları) olmak üzere iki temel kaynağa dayanıyordu. Şeri hukuk, özellikle Müslüman tebaa nezdinde Osmanlı yönetiminin meşruiyetini pekiştirirken örfî hukuk, fethedilen toprakların farklı sosyoekonomik ihtiyaçlarına çabuk uyum sağlayabilen esnek ve pragmatik düzenlemelere imkân tanımıştır. Bu ikili yapıyı tamamlayan kadılık teşkilatının geniş bir coğrafyaya yayılması; her kazada adli, idari ve beledi görevleri yerine getirebilen yetkili temsilcilerin varlığını mümkün kılmıştır. Kadıların merkez tarafından atanması, taşradaki (eyalet, sancak ve kaza) yerel güç odaklarının etkisini sınırlandırmış ve devlet adına hukuku uygulayan, merkeze bağlı bir idari elitin oluşmasına katkıda bulunmuştur. KAYNAK B Toprak gelirlerinin hizmet karşılığında dirlik sahiplerine tahsis edilmesine dayanan tımar sistemi, tımarlı sipahilerin yetiştirilmesini mümkün kılmış ve bu askerler Osmanlı kara ordusunun önemli bir bölümünü oluşturmuştur. Böylece devlet, yüksek mali yük altına girmeden sürekli ve disiplinli bir orduyu hazır tutmuştur. Tımar sahipleri, dirliklerinin bulunduğu bölgelerde sadece askerî yükümlülükler üstlenmekle kalmamış; vergi toplama, asayişi sağlama ve yerel düzeyde hukuki düzenin işlerliğini destekleme gibi sorumluluklar da taşımıştır. Reayanın öngörülen vergileri tımar sahiplerine ödemesi, tarımsal üretimin sürekliliğini teşvik eden bir düzen oluşturmuş; tımar sahipleri de üretimin devamı için köylünün toprakla olan bağının korunmasına özen göstermiştir. 6.1. Kaynak A’ya göre beylikten devlete geçiş sürecinde Osmanlı hukuk düzeninin merkezî bürokratik yapının oluşumuna nasıl katkı sağladığını açıklayınız. 6.2. Kaynak B’ye göre tımar sisteminin Osmanlı Devleti’ne ekonomik ve askerî açıdan sağladığı faydaları açıklayınız.
MEB’in resmi çözümünü göster
6. 6.1. Osmanlı hukuk düzeninin şeri ve örfi hukuktan oluşması, devletin farklı bölgelerde ortaya çıkan sorunlara hem dinî hem de pratik çözümler üretebilmesini sağlamış; bu durum, farklı toplumların Osmanlı hâkimiyetini daha kolay benimsemesine katkıda bulunmuştur. Kadıların merkez tarafından atanıp görevden alınması ise taşradaki yerel güç odaklarının etkisini azaltarak devlet otoritesinin her yerde hissedilmesine imkân tanımış ve merkezî bürokratik yapının güçlenmesine yardımcı olmuştur. TAM PUAN (5+5=10 PUAN) Öğrencinin cevabında (yukarıdaki gibi); I. Osmanlı hukuk düzeninin şeri ve örfi hukuktan oluşmasının, farklı bölgelerde dinî ve pratik çözümler üretilmesine olanak tanıdığı ve bunun farklı toplumların Osmanlı hâkimiyetini benimsemesini kolaylaştırdığı, II. Kadıların merkez tarafından atanıp görevden alınmasının, taşradaki yerel güçlerin etkisini azaltarak devlet otoritesinin her yerde hissedilmesine ve merkezî bürokratik yapının güçlenmesine katkı sağladığı ifadelerine yer verilmesi durumunda, her bir madde 5 puan, toplamda 10 puan kabul edilecektir. KISMİ PUAN (5 PUAN) • Öğrenci sadece şeri-örfi hukuk yapısının devlet yönetimine katkısını açıklarsa ¡ 5 Puan • Öğrenci sadece kadıların merkezden atanmasının bürokrasiye etkisini açıklarsa ¡ 5 Puan SIFIR PUAN Öğrencinin cevabında, Osmanlı hukuk düzeninin şer‘î ve örfî yapıdan oluşmasının devlet yönetimine sağladığı katkılar veya kadıların merkez tarafından atanmasının merkezî otoriteyi güçlendirmedeki rolüne ilişkin herhangi bir doğru bilgiye yer verilmemesi; metinle ilgisiz, yanlış ya da bağlam dışı açıklamalar yapılması veya sorunun boş bırakılması durumunda sıfır (0) puan verilecektir. 6. 2. Ekonomik Faydaları • Toprak (tarım) gelirleri sayesinde, devlet hazinesine ek mali yük getirmeden tımarlı sipahilerin masrafları karşılanmıştır. • Tarımsal üretimde ve vergi düzeninde süreklilik sağlanmıştır. Askerî Faydaları • Tımarlı sipahiler, savaş zamanında hemen orduya katılabilecek şekilde eğitilmiş ve sürekli savaşa hazır tutulmuştur. • Tımar sahipleri yalnızca savaşta değil, barış dönemlerinde de bulundukları bölgenin güvenliğini, asayişini ve düzenini sağlamakla görevliydi. Böylece merkezî otoritenin taşradaki etkisi güçlenmiştir. TAM PUAN (4+4+4+3=15 PUAN) Öğrencinin cevabında (yukarıdaki gibi) tımar sisteminin ekonomik faydalarından: I. Tımarlı sipahilerin masraflarının karşılanması, II. Tarımsal üretim ve vergi düzeninde sürekliliğin sağlanması tımar sisteminin askerî faydalarından: III. Tımarlı sipahilerin her an savaşa hazır şekilde eğitilmesi, IV. Taşrada güvenlik ve otoritenin sağlanması unsurlarına yer vermesi durumunda; birincide 4 puan, ikincide 8 puan, üçüncüde 12 puan, dördüncüde ise 15 tam puan verilecektir. KISMİ PUAN (4+4+4=12 PUAN) Öğrencinin tımar sisteminin ekonomik faydaları için; I. tımarlı sipahilerin masraflarının karşılanması, II. tarımsal üretimde ve vergi düzeninde sürekliliğin sağlanması cevaplarını vermesi; tımar sisteminin askerî faydaları için; III. tımarlı sipahileri her an savaşa hazır şekilde eğitilmesi IV. taşrada güvenlik ve otoritenin sağlanması cevaplarını vermesi durumunda birincide 4 puan, ikincide 8 puan, üçüncüde 12 puan verilecektir. SIFIR PUAN Öğrencinin cevabında, tımar sisteminin ekonomik veya askerî faydalarına ilişkin yukarıda belirtilen unsurlardan hiçbirine yer verilmemesi; metinle ilgisiz, yanlış veya bağlam dışı açıklamalar yapılması ya da sorunun boş bırakılması durumunda sıfır (0) puan verilecektir.