1. Aşağıda yer alan üç haritada levhalar ve hareket yönleri, jeotermal alanlar, volkanik dağlar, genç dağ kuşakları ile yeryüzünde 1990-2024 yılları arasında Richter ölçeğine göre 5,5 ve üzerindeki büyüklüklerde meydana gelen depremlerin merkez üslerinin dağılışı gösterilmiştir. Levhalar ve hareket yönleri, jeotermal alanlar, volkanik dağlar Yeryüzündeki genç dağ kuşaklarının dağılışı Yeryüzünde meydana gelmiş depremlerin dağılışı (1990-2024) Verilen haritalarda gösterilen oluşumların (deprem merkezleri, volkanik dağlar, jeotermal alanlar ve genç dağ kuşakları) yeryüzündeki dağılışının birbirine benzer olmasının nedenlerini levha tektoniğiyle bağlantı kurarak açıklayınız.
MEB’in resmi çözümünü göster
1. TAM PUAN (12 PUAN) Haritalarda levha sınırlarıyla volkanik dağların ve jeotermal alanların, genç oluşumlu dağların ve yeryüzünde meydana gelen depremlerin benzer dağılış gösterdiği görülmektedir. Bu benzerlik levha hareketleriyle doğrudan ilişkilidir. Çünkü levha sınırları, yer kabuğundaki sıkışma, ayrılma, faylanma gibi farklı oluşumların aktif olarak gerçekleştiği alanlardır. Örneğin Atlas Okyanusu’nun ortasında levhaların birbirinden uzaklaştığı bölgede mantodan gelen ve aradaki boşluktan yükselen magma yeni okyanus tabanı oluşturur ve bu süreç volkanik dağların bu hatlar boyunca sıralanmasının nedenidir. Aynı zamanda bu hat boyunca depremlerin de yoğunlaştığı görülmektedir. Benzer bir örnek de okyanusal bir levha ile kıtasal bir levha olan Nazka ve Güney Amerika levhalarının çarpıştığı And Dağları'nın bulunduğu bölgede ve Avrasya Levhası ile çarpışan Pasifik-Filipin levhalarının kesiştiği bölgelerde görülmektedir. Her iki bölgede de okyanusal levha daha yoğun olduğu için kıtasal levhanın altına dalar (dalmabatma olayı). Bu dalma sırasında volkanik adalar veya kıta kenarı volkanik dağ zincirleri oluşur. Bu nedenle volkanik dağlar, haritada bu tür levha sınırları boyunca yoğunlaşmıştır (Pasifik Ateş Çemberi). Aynı levha hareketleri büyük gerilim ve sıkışmalar oluşturarak bu bölgelerde depremlerin de yoğun olarak görülmesine yol açmaktadır. Levha sınırları, yer kabuğunun ince ve çatlaklı olduğu zayıf alanlardır. Bu çatlaklardan sızan yer altı suları, aşağılara iner ve magmanın etkisiyle ısınarak yeryüzüne sıcak su kaynağı olarak çıkar. Bu nedenle volkanlar ve jeotermal alanlar levha sınırları boyunca yer kabuğunun zayıf alanlarında yoğunlaşarak benzer dağılış göstermektedir. KISMİ PUAN • Volkanik dağlar, genç oluşumlu dağlar, jeotermal alanlar ve depremlerin benzer dağılışa sahip olduğunun belirtilmesi ve bu benzerliğin levha hareketleriyle ilişkili olduğunun açıkça yazılmasına 3 puan verilir. • Levhaların çarpışma veya uzaklaşma hareketleriyle volkanik dağların ve genç oluşumlu dağ kuşaklarının oluşumuna neden olduğuna örnekle değinilmesine 3 puan verilir. • Levha hareketlerinin sıkışma ve gerilimler oluşturduğuna ve bu alanlarda depremlerin yoğunlaştığına değinilmesine 2 puan verilir. • Levha sınırlarının çatlaklı/zayıf alanlar olduğunun belirtilmesi ve yer altı sularının bu alanlarda magma etkisiyle ısınması sonucu jeotermal kaynakların oluştuğunun yazılmasına 2 puan verilir. • Depremler, volkanlar, genç dağlar ve jeotermal alanların levha sınırları boyunca yoğunlaştığını belirten genel bir sonucun yazılmasına 2 puan verilir. SIFIR PUAN • Cevap boş bırakılmışsa. • Mantıksal ilişki tamamen yanlış kurulmuşsa (Örneğin jeotermal suların sıcak olması ile iklimin sıcak olması arasında ilişki kurulması). • Sorunun bağlamıyla ilgisiz bilgiler verilmişse.