Söz Varlığı: Kelimede Anlam

Bir kelime, içinde geçtiği cümleye göre farklı anlamlar kazanır; buna çok anlamlılık denir. Anlamı bağlamdan, yani cümlenin bütününden çıkarırız. “Pencereden dışarı baktı.” (gözünü bir yere çevirmek) · “Hasta dedesine yıllarca o baktı.” (bakımını üstlenmek) · “Bir baktım ki akşam olmuş.” (fark etmek). Yazılıda kelimeyi seçeneklerdeki cümlelere tek tek koyup anlamı karşılaştır.

Gerçek anlam kelimenin ilk akla gelen anlamıdır: “Bu çanta çok ağır.” Mecaz anlamda kelime gerçek anlamından uzaklaşır: “Bu ağır sözler hepimizi üzdü.” (incitici). Terim anlam bir bilim, sanat ya da meslek dalına özgüdür: “Cümlenin yüklemini bul.” (dil bilgisi), “Kesrin paydası” (matematik).

Eş anlamlı kelimeler: netice – sonuç, kanıt – delil, simge – sembol. Zıt anlamlı kelimeler: kolay – zor, önce – sonra, koyu – açık. Eş sesli (sesteş) kelimelerin yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları ise birbirinden tamamen farklıdır: “yüz kitap” (sayı), “yüzünü yıka” (surat), “denizde yüz” (yüzmek). Çok anlamlı kelimenin anlamları birbiriyle ilgilidir; sesteşlerde ilgi yoktur.

Deyimler kalıplaşmış, çoğunlukla mecaz anlamlı söz gruplarıdır: ayakları yere basmamak (çok sevinmek), dili tutulmak (şaşkınlıktan konuşamamak), iş işten geçmek (bir şeyi yapma fırsatı kaçmak). Deyimlerin kelimeleri değiştirilemez. Atasözleri öğüt veren, kalıplaşmış sözlerdir: “Ağaç yaşken eğilir.” (Eğitim küçük yaşta başlamalıdır.)

Yazında söz varlığını kullanırken (T.Y.6.18) aynı kelimeyi tekrarlamak yerine eş anlamlısını seç, anlatımını yerinde bir deyim ya da atasözüyle güçlendir. Kelimenin cümlede hangi anlamı taşıdığından emin değilsen sözlüğe bak.