2. KAYNAK A Asya Hun Devleti'nde olduğu gibi, Göktürklerde de kağana devleti yönetme hakkı “kut” ile verilmişti ancak kağanın kut sahibi olması, her şey demek değildi. İdare yetkisi, töreye göre belirlenmiş bazı şartlarla sınırlandırılmıştı. Kağandan sonra, devlet teşkilatında önemli bir yere sahip olan meclis görev yapardı. Bu meclis, kağanın kararlarını, devlet organlarının icraatlarını ve törenin uygulanışını denetlerdi. Göktürklerde, meclis ve kağanın altında “ayukı” adı verilen bir hükûmet bulunurdu. Hükûmetin en önemli görevi, meclis kararlarının ülke genelinde uygulanmasını sağlamak ve icraatları takip etmekti. Taşra idaresinde ise töre hükümleri ve merkezin görüşleri doğrultusunda, bağlı bölgelerin sevk ve idaresini gözeten; vergi, askerlik gibi işleri koordine eden birçok yüksek dereceli memur görev yapmaktaydı. KAYNAK B "Şehinşah" ünvanını kullanan Sâsânîlerde hükümdarın yetkileri, yazılı kanunların yanı sıra dinî, ahlaki ve örfî geleneklerle de sınırlandırılmıştı. Sâsânî Devleti’nin yazılı kanunlarını derleyen ve “Matikan Hezar Dadıstan” adı verilen bir anayasası bulunmaktaydı. Sâsânîler, hükümdarlarını kutsal kabul etmişlerse de tanrı-kral anlayışını benimsememişlerdi. Şehinşahların üzerinde, önemli yaptırım gücüne sahip bir din adamları konseyi bulunmaktaydı. Bu din adamları, Zerdüşt dinine aykırı davranışlar sergileyen hükümdarları azletmişlerdi. Sâsânîlerde devlet işleri, “divan” adı verilen kurullarda yürütülmekteydi. Bu divanlarda alınan kararlar, hükümdarın onayına sunulur ve onun tarafından onaylanırdı. Sâsânîler, taşra yönetiminde, kendilerinden önceki Perslerin uyguladığı “satraplık” adı verilen eyalet sistemini devam ettirmişlerdi. 2.1. Kaynak A'ya göre Göktürk Devleti'nde hükümdarın egemenliğinin kaynağı nedir?Açıklayınız. 2.2. Kaynak A ve B’den yola çıkarak Göktürk Devleti ile Sâsânî İmparatorluğu’nun yönetim sistemlerinde görülen benzerlikleri açıklayınız. 2.3. Kaynak A ve B’yi dikkate alarak Göktürk Devleti ile Sâsânî İmparatorluğu’nun yönetim sistemlerindeki farklılıkları açıklayınız.
MEB’in resmi çözümünü göster
2. 2.1. TAM PUAN (10 PUAN) Göktürk Devleti'nde hükümdarın egemenlik hakkı, "kut" anlayışına dayanmaktadır. "Kut", kağana devleti yönetme yetkisini veren tanrısal bir meşruiyet kaynağıdır. Öğrencinin cevabında (yukarıdaki gibi) Göktürk Devleti'nde hükümdarın egemenliğinin tanrısal bir yetkiye (kut) dayandığını belirtmesi durumunda 10 tam puan kabul edilecektir. KISMİ PUAN (5 PUAN) Öğrencinin cevabında yalnızca "kut"u yazması ancak bunun tanrı tarafından verilen bir yetki olduğunu belirtmemesi durumunda 5 puan verilecektir. SIFIR PUAN Öğrencinin cevabında, Göktürk Devleti'nde hükümdarın egemenliğinin ilahi bir güce (kut) dayandığını belirtmemesi veya herhangi bir cevap verilmemesi durumunda sıfır (0) puan kabul edilecektir. 2.2. TAM PUAN (4+3+3=10 PUAN) Her iki devlet de tek kişinin egemen olduğu monarşiyle yönetilmektedir. Her iki yönetimde de hükümdarlara sınırsız yetki verilmemiştir. Her iki yönetim de hükümdarların yetkileri çeşitli güçler tarafından denetlenmiştir. Her iki yönetimde merkeziyetçi yönetim anlayışı uygulanmıştır. Öğrencinin cevabında (yukarıdaki gibi); I. Her iki devletin monarşi ile yönetildiğini ifade etmesi, II. Her iki devletin yönetimde hükümdarlar kadar çeşitli kurulların etkili olduğundan bahsetmesi, III. Her iki devletin merkeziyetçi bir yönetim uyguladığına değinmesi durumunda birincide 4 puan, ikincide 7 puan, üçüncüde ise 10 tam puan kabul edilecektir. KISMİ PUAN (4+3) Öğrencinin; I. Her iki devletin monarşi ile yönetildiği, II. Her iki devlette de yöneticilerin çeşitli kurullar tarafından kontrol edildiği, III. Her iki devletin merkeziyetçi bir yönetim anlayışına sahip olduğu cevaplarından yalnızca birini vermesi durumunda 4 puan ikisini vermesi durumunda 7 puan kabul edilecektir. SIFIR PUAN Cevapta, Göktürk Devleti ve Sâsânî İmparatorluğu’nun yönetim sistemlerinin benzer yönlerine değinmemesi veya herhangi bir cevap verilmemesi durumunda sıfır (0) puan kabul edilecektir. 2.3. TAM PUAN (5+5=10 PUAN) Göktürk Devleti’nde kut inancından dolayı iktidarın meşruiyet kaynağı ilahi güce dayanmış olsa da devlet yönetiminde dinî kuralların etkisinden söz edilemez. Sâsânîlerde ise devlet yönetiminde dinî kurallar etkilidir. Din adamlarından oluşan bir konseyin yönetimde etkili olması ve Zerdüşt dinine aykırı davranışlarda bulunan hükümdarın görevden alınması bu durumu kanıtlar niteliktedir. Ayrıca Göktürklerde töre adı verilen yazısız hukuk kuralları uygulanmışken Sâsânîlerde “Matikan Hezar Dadıstan” olarak adlandırılan bir anayasasının varlığı Sâsânîlerde yazılı hukuk kurallarının uygulandığına işaret eder. Öğrencinin cevabında (yukarıdaki gibi); I. Göktürklerin dinî kurallarla ile yönetilmediği, Sâsânîlerin ise dinî kurallarla yönetildiğine değinmesi, II. Göktürklerde töre adıyla bilinen yazısız hukuk kuralları uygulanırken Sâsânîlerde “Matikan Hezar Dadıstan” isimli yazılı hukuk kurallarının uygulandığını ifade etmesi durumunda birincide 5 puan, ikincide ise 10 tam puan kabul edilecektir. KISMİ PUAN (5 PUAN) Öğrencinin; I. Göktürklerin dinî kurallarla ile yönetilmediği, Sâsânîlerin ise dinî kurallarla yönetildiği, II. Göktürklerde töre isimli yazısız hukuk kuralları uygulanırken, Sâsânîlerde “Matikan Hezar Dadıstan” isimli yazılı hukuk kurallarının uygulandığı cevaplarından yalnızca birini vermesi durumunda 5 puan kabul edilecektir. Ayrıca; Devlet isimlerine (Göktürk, Sâsânî) değinmeden yalnızca "dinî kurallar ve anayasa yönünden farklıdır." şeklinde cevap vermesi durumunda (3+2=5 PUAN) kabul edilecektir. SIFIR PUAN Cevapta, Göktürk Devleti ile Sâsânî İmparatorluğu’nun farklı yönetim özelliklerine değinilmemesi veya herhangi bir cevap verilmemesi durumunda sıfır (0) puan verilecektir.