5. Levha tektoniği konusu işlenirken bir öğrenci ile ders öğretmeni arasında aşağıdaki diyalog yaşanmıştır: Öğrenci: Yerin içindeki konveksiyonel akıntıların oluşma mantığını anlayamadım. Neden akışkan bir madde yükselip alçalma hareketi yapar, bunu açıklayabilir misiniz? Öğretmen: Bu durum, sıcak ve akışkan maddelerin “yükselme eğilimi, yoğunluk farkı ve konveksiyon hareketi" ile açıkla nabilir. Şöyle ki sıvı bir madde ısıtıldığında, molekülleri daha hızlı hareket eder ve aralarındaki mesafe artar. Bu, mad denin genleşmesine ve yoğunluğunun azalmasına neden olur. Yoğunluğu azalan sıcak kısım, çevresindeki daha yoğun (soğuk) akışkana göre daha hafif hâle gelir. Bu hafif kısım, kaldırma kuvveti etkisiyle yükselir. Yükselen sıcak akışkan, çevresiyle ısı alışverişi yaparak soğur. Soğuyunca yoğunluğu artar ve tekrar aşağıya doğru hareket eder. Öğrenci: O hâlde bu durum bir döngü şeklinde devam mı ediyor? Öğretmen: Bu doğru. Oluşan döngü, konveksiyonel akıntıların devamlılığını sağlarken aynı zamanda ortaya çıkan ener jinin de yer değiştirmesine neden olur. Öğrenci: Şimdi etkileşimli tahtadaki “Yerin İç Yapısı ve Konveksiyonel Akıntılar” görselini daha iyi anlamlandırabiliyorum. Yerin İç Yapısı ve Konveksiyonel Akıntılar Yukarıdaki diyaloğa göre öğrencinin yerin iç yapısıyla ilgili görseli inceleyerek levha hareketlerinin yaşanmasına etki eden temel süreçleri nasıl açıklaması beklenir? Yazınız.
MEB’in resmi çözümünü göster
5. TAM PUAN (15 PUAN) Cevapta aşağıdaki unsurların tamamı yer almalıdır: Çekirdeğin yüksek sıcaklığıyla mantonun ısınmasına neden olması. (3 puan) Isınan magmanın yoğunluğunun azalması ve yükselmesi. (3 puan) Yükselen magmanın levhaları hareket ettirerek ayırması. (3 puan) Soğuyan magmanın yoğunluğunun artması ve batması. (3 puan) Yükselme-batma döngüsünün konveksiyon akımlarını oluşturması ve levha hareketini sağlaması. (3 puan) KISMİ PUAN Her bir doğru fiziksel mekanizma (yoğunluk değişimi, ısınma, soğuma, yükselme, batma, levha ayrılma/yaklaşma) için 2 puan verilir. Konveksiyon akımı ve levha hareketi bağlantısı doğru şekilde kurulmuşsa (3 puan). SIFIR PUAN Temel süreçlerin yanlış açıklanması, ilgisiz kavramların kullanılması ya da cevap kısmının boş bırakılması durumunda verilir.